Logo of Phú Thọ Logo of Phú Thọ

Về “đất Xoan” nghe truyền thuyết

Thứ bảy, 13/04/2019, 06:33:26
Print + | - Font Size: A
Về “đất Xoan” nghe truyền thuyết

Về “đất Xoan” nghe truyền thuyết

A Font Size: - | +

t10-huyen-nga-03-1555055257
Phường Xoan An Thái (xã Phượng Lâu, thành phố Việt Trì) được coi là một trong những "chiếc nôi" của Hát Xoan gắn liền với thời đại Hùng Vương hiện nay có tới 5 thế hệ tham gia.

PTĐT  - Những ngày này, đồng bào cả nước đang hướng về ngày Giỗ Tổ Hùng Vương, Lễ hội Đền Hùng, mong muốn được thắp nén tâm nhang tri ân công đức các bậc tiền nhân đã có công dựng nước và được hòa mình vào những lễ hội mang đậm văn hóa vùng Đất Tổ cội nguồn của dân tộc Việt. Cùng với tìm hiểu về Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, không ít du khách còn háo hức tìm đến những làn điệu Xoan - di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Dưới nắng xuân sân đình An Thái, cùng với thưởng thức các tiết mục Xoan của phường Xoan “gốc” chuẩn bị biểu diễn dịp Giỗ Tổ, tranh thủ những phút giải lao chúng tôi được các nghệ nhân chia sẻ câu chuyện về Xoan. Và… những truyền thuyết Hát Xoan như khơi dậy niềm tự hào trong mỗi người dân Đất Tổ cùng những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc…

t10-huyen-nga-01-1555055279
“Mầm kép” thành thạo khi biểu diễn Xoan.

Theo những nghệ nhân ở phường Xoan An Thái, truyền thuyết kể rằng: Trong một chuyến du xuân, Vua Hùng cùng vợ đi đến một làng (nay là làng An Thái, xã Phượng Lâu, thành phố Việt Trì) thì bị đau bụng do đến ngày sinh nở. Nhưng bà đau mãi mà không sinh được. Người hầu nữ thấy vậy tâu rằng, trong làng có nàng Quế Hoa xinh đẹp, hát hay, múa giỏi nếu đón về múa hát có thể làm đỡ đau và sinh đẻ được. Vua Hùng bèn cho mời nàng Quế Hoa đến để múa hát, chầu trực bên cạnh vợ Vua trong cơn đau dữ dội. Quế Hoa trổ tài hát hay, múa dẻo, tay uốn, chân đưa, người mềm như tơ, vợ Vua Hùng và những người hầu cận đều rất say mê. Nàng hát tới đâu vợ Vua an thai tới đó. Vợ Vua Hùng trong khi mải xem nàng Quế Hoa múa hát quên cả đau đẻ và đi đến xã Cao Mại, huyện Lâm Thao, vợ Vua sinh hạ được ba người con trai khôi ngô tuấn tú. Vua Hùng đã khen ngợi, đón Quế Hoa vào cung và truyền cho các mỵ nương học các điệu múa hát ấy để hát mừng trong dịp lễ hội mùa xuân vì thế được gọi là Hát Xuân. Sau này vì kiêng tên huý của mỵ nương con gái vua Hùng là Xuân Nương nên đã gọi chệch là Hát Xoan. Từ đó đến nay, cứ vào ngày mùng 6 tháng Giêng hàng năm, xã Cao Mại (huyện Lâm Thao) lại đón các thành viên phường Xoan An Thái sang Đình Cao Mại để hát thờ Vua Hùng. Cứ vào các ngày mùng 1 Tết, mùng 10-3 âm lịch Giỗ Tổ Hùng Vương, mùng 7 tháng Giêng và mùng 9-9 âm lịch ngày hội làng, người dân An Thái lại dâng lễ vật rước Vua từ Tổ miếu Hùng Vương về Đình An Thái để nghe Hát Xoan.

Có thể thấy Hát Xoan ra đời từ rất sớm. Các làn điệu Xoan cổ bắt nguồn từ những làng cổ nằm ở địa bàn bán sơn địa thuộc trung tâm bộ Văn Lang thời các Vua Hùng dựng nước bao gồm phường Xoan An Thái (xã Phượng Lâu) và 3 phường Xoan gốc khác là Phường Xoan Kim Đức, Phường Xoan Thét và Phường Xoan Kim Đới (thuộc xã Kim Đức, thành phố Việt Trì). Các Phường Xoan đều xuất phát từ những ngôi làng cổ nằm ở vị trí bán sơn địa với đặc trưng địa hình gò, đồi trung du xen kẽ với các tràn ruộng trồng lúa nước. Đây là một trong những yếu tố quan trọng ảnh hưởng và tác động trực tiếp đến sự ra đời và tồn tại của các làn điệu và cách thể hiện của Hát Xoan. Vì vậy, Hát Xoan mang đậm tính phồn thực thể hiện qua hình thức trình diễn, lời ca và điệu múa, nhất là các thể hát Cài Huê và Mó Cá là diễn xướng thiêng liêng kết thúc trong mỗi cuộc trình diễn Xoan. Đây là lối hát có ảnh hưởng sâu sắc đến mùa màng, sự sinh sôi phát triển giống nòi. Bên cạnh đó, Hát Xoan còn thể hiện đạo lý Vua - tôi, nghĩa vợ chồng, đạo làm cha, làm con, thể hiện tâm tư tình cảm, ước vọng và là cầu nối cho sự đoàn kết trong cộng đồng…


t10-huyen-nga-02-1555055294
Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Lịch luôn tâm huyết truyền dạy Hát Xoan cho thế hệ sau.

Trong những câu chuyện thú vị, có hấp dẫn về Hát Xoan, các nghệ nhân cũng đã tự hào khi nói về truyền thống Hát Xoan của gia đình, dòng họ và làng mình… Trải qua thăng trầm của lịch sử, hiện nay phường Xoan An Thái có 107 thành viên, thành viên nhỏ tuổi nhất là 6 tuổi và cao tuổi nhất là 95 tuổi. Bà Nguyễn Thị Lịch - năm nay đã bước sang tuổi 75, đã được phong nghệ nhân ưu tú và đang chuẩn bị đón nhận danh hiệu nghệ nhân nhân dân là Trùm Phường Xoan An Thái được nhiều người biết đến bởi sự tâm huyết, say mê Xoan. Không chỉ nhiệt tình, trách nhiệm với hoạt động của phường Xoan mà bà còn rất tâm huyết truyền dạy Hát Xoan cho các thế hệ sau. Bà bộc bạch: “Qua bao năm tháng có những lúc Hát Xoan tưởng chừng như không còn sức sống, đó là thời kỳ kháng chiến, người dân dốc hết sức người, sức của bảo vệ Tổ quốc, đình làng bị phá hủy, câu Xoan chỉ còn le lói trong lòng những đào, kép vì duyên với Xoan. Có những lúc Hát Xoan dường như bị mai một, nhưng “ngọn lửa” Xoan vẫn luôn “cháy” trong tôi bởi Xoan đã gắn bó “nặng tình” với gia đình, dòng họ của tôi. Cho đến bây giờ tôi vẫn luôn ấp ủ ước nguyện sẽ tiếp tục truyền nghề cho các thế hệ sau để Xoan sẽ sống mãi không chỉ trong dòng họ, làng quê của tôi mà sẽ lan tỏa và sống mãi trong mỗi người dân đất Việt”.  

Mặc dù những câu chuyện dân gian chứa đựng cả những chi tiết huyền thoại, nhưng đã góp phần quan trọng cung cấp tư liệu mang tính khoa học để chúng ta thấy được nguồn gốc, sự ra đời của Hát Xoan. Đây cũng chính là nguồn tư liệu quan trọng làm căn cứ để đề xuất tổ chức UNESCO công nhận Hát Xoan là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Đặc biệt, thông qua các tua, tuyến du lịch đã kết nối, truyền bá Hát Xoan đến với bạn bè khắp thế giới. Sức lan tỏa từ các tiết mục Hát Xoan của các nghệ nhân cũng như các “mầm Xoan” đã cho du khách trong nước, quốc tế biết đến sức sống mãnh liệt của Xoan có được bởi sự gìn giữ bền bỉ từ đời này sang đời khác trong suốt hàng ngàn năm lịch sử dựng nước và giữ nước của bao thế hệ người dân Đất Tổ. Điều đó góp phần nâng tầm giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc Việt Nam trên trường văn hóa quốc tế.

Huyền Nga

Ý kiến bạn đọc ( 0 )
Bình luận bài viết
CAPTCHA Image security
TIN LIÊN QUAN
rss - Trở về đầu trang